เทคโนโลยีการตรวจสอบสมัยใหม่ ทั้งการเอกซเรย์ การถ่ายภาพอินฟราเรด และการวิเคราะห์เม็ดสีระดับจุลภาค ทำให้เราเห็นสิ่งที่ซ่อนอยู่ใต้ผิวสีของภาพวาดเก่าได้เป็นครั้งแรก
สิ่งที่พบเปลี่ยนความเข้าใจของเราเกี่ยวกับผลงานหลายชิ้นไปอย่างมาก
1. ภาพที่ซ่อนอยู่ใต้ภาพ
การเอกซเรย์ภาพวาดเก่าเผยให้เห็นบ่อยครั้งว่ามีภาพอื่นอยู่ข้างใต้ ซึ่งเกิดจากสองสาเหตุ
ผ้าใบและแผ่นไม้มีราคาแพงมาก ในยุคที่วัสดุต้องเตรียมด้วยมือทั้งหมด ศิลปินที่ยากจนจึงวาดทับงานเก่าที่ขายไม่ได้ ผลงานยุคแรกของศิลปินหลายคนที่ต่อมามีชื่อเสียงถูกพบในลักษณะนี้
ศิลปินเปลี่ยนใจระหว่างวาด ร่องรอยการเปลี่ยนองค์ประกอบเรียกในภาษาอิตาลีว่า pentimenti ซึ่งแปลว่า "การกลับใจ" การพบร่องรอยเหล่านี้เป็นหลักฐานสำคัญในการพิสูจน์ว่าภาพนั้นเป็นงานต้นฉบับ ไม่ใช่ของปลอม เพราะผู้ปลอมมักลอกภาพสุดท้ายโดยไม่มีขั้นตอนการลองผิดลองถูก
2. สีที่เปลี่ยนไปตามกาลเวลา
ภาพวาดเก่าที่เราเห็นในพิพิธภัณฑ์วันนี้ มักมีสีต่างจากตอนที่ศิลปินวาดเสร็จอย่างมีนัยสำคัญ
น้ำมันวานิชเคลือบผิวเปลี่ยนเป็นสีเหลืองน้ำตาล ทำให้ภาพดูหม่นและอบอุ่นกว่าเดิม เมื่อมีการทำความสะอาดบูรณะ ผู้คนมักตกใจว่าสีสดเกินไปจนดูไม่เหมือนของเก่า ทั้งที่นั่นคือสภาพที่ใกล้เคียงต้นฉบับมากกว่า
เม็ดสีบางชนิดซีดจางหรือเปลี่ยนสี สีเหลืองบางชนิดคล้ำลงเมื่อโดนแสงและอากาศ ทำให้บริเวณที่เคยเป็นสีสดใสกลายเป็นสีน้ำตาล ส่วนสีน้ำเงินบางชนิดที่ทำจากแร่มีค่าราคาแพงกว่าทองคำในบางยุค จึงถูกใช้อย่างประหยัดและเฉพาะในส่วนที่สำคัญที่สุดของภาพ
ผลคือความหมายเปลี่ยน เมื่อสีเปลี่ยน ความสัมพันธ์ระหว่างส่วนสว่างกับส่วนมืดในภาพก็เปลี่ยน ทำให้จุดที่ศิลปินตั้งใจให้สายตาไปหยุดอาจไม่ใช่จุดเดียวกับที่เราเห็นวันนี้
3. ลายเซ็นและข้อความที่ซ่อนไว้
ศิลปินหลายคนแอบใส่ลายเซ็น ชื่อย่อ หรือข้อความไว้ในจุดที่ต้องสังเกตดี ๆ ถึงจะเห็น
บางคนเขียนไว้บนวัตถุในภาพ เช่น ขอบเสื้อผ้าหรือกรอบหน้าต่าง บางคนวาดตัวเองไว้เป็นตัวประกอบเล็ก ๆ ในฝูงชน
ในภาพวาดยุคเรอเนซองส์เหนือ มีตัวอย่างที่มีชื่อเสียงของการเขียนข้อความบนผนังในภาพเพื่อระบุว่าศิลปินอยู่ในเหตุการณ์นั้นด้วย ซึ่งเป็นการยืนยันความถูกต้องของฉากที่วาด
4. สัญลักษณ์ที่คนร่วมสมัยเข้าใจทันที
รายละเอียดที่เราเห็นเป็นเพียงของประดับ มักมีความหมายชัดเจนสำหรับคนในยุคนั้น
ผลไม้และดอกไม้ สื่อถึงฤดูกาล ความอุดมสมบูรณ์ หรือความไม่จีรัง ผลไม้ที่เริ่มเน่าในภาพนิ่งเป็นการเตือนว่าความงามและชีวิตไม่ยั่งยืน
สัตว์ สุนัขมักสื่อถึงความซื่อสัตย์ ส่วนแมวในบางบริบทสื่อถึงความเจ้าเล่ห์หรืออิสระ
สิ่งของในภาพเหมือน หนังสือ เครื่องดนตรี หรือเครื่องมือวัด บ่งบอกฐานะ การศึกษา และอาชีพของผู้ถูกวาด ซึ่งเป็นข้อมูลที่ผู้ว่าจ้างต้องการสื่อออกไปโดยเฉพาะ
กระจกและเงาสะท้อน ใช้แสดงสิ่งที่อยู่นอกกรอบภาพ เป็นเทคนิคที่ขยายพื้นที่ของฉากและเพิ่มมิติของเรื่องเล่า
5. เทคนิคที่มองไม่เห็นแต่ทำให้ภาพมีชีวิต
การไล่โทนจนไม่เห็นรอยต่อ เทคนิคที่เรียกว่า sfumato คือการไล่สีและน้ำหนักอย่างละเอียดจนขอบเขตระหว่างส่วนต่าง ๆ นุ่มนวลไม่มีเส้นคม เป็นเหตุผลที่ใบหน้าในภาพบางภาพดูเหมือนเปลี่ยนสีหน้าได้เมื่อมองจากมุมต่างกัน
การเคลือบสีใสทับกันหลายชั้น เทคนิค glazing คือการลงสีน้ำมันใสบาง ๆ ทับชั้นที่แห้งแล้ว แสงจะทะลุลงไปสะท้อนกลับขึ้นมา ทำให้ได้ความลึกและความเปล่งประกายที่การผสมสีบนจานทำไม่ได้ ภาพหนึ่งอาจมีชั้นสีมากกว่าสามสิบชั้น
การใช้มุมมองแบบบิดเบือน ภาพบางภาพมีวัตถุที่ดูผิดรูปเมื่อมองตรง ๆ แต่จะเห็นเป็นรูปที่ถูกต้องเมื่อมองจากมุมเฉียงเฉพาะจุด เทคนิคนี้เรียกว่า anamorphosis และใช้ซ่อนสัญลักษณ์ที่มีความหมายพิเศษ
6. เรื่องที่การวิเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์เปลี่ยนไป
การระบุอายุจากเม็ดสี เม็ดสีสังเคราะห์แต่ละชนิดมีปีที่เริ่มผลิตชัดเจน หากพบเม็ดสีที่ยังไม่ถูกคิดค้นในภาพที่อ้างว่าเก่ากว่านั้น ก็พิสูจน์ได้ทันทีว่าเป็นของปลอมหรือถูกซ่อมในภายหลัง
การวิเคราะห์วงปีไม้ สำหรับภาพที่วาดบนแผ่นไม้ การนับวงปีบอกช่วงเวลาที่ต้นไม้ถูกตัดได้ ซึ่งกำหนดขอบเขตอายุของภาพ
การถ่ายภาพอินฟราเรด ทะลุชั้นสีลงไปเห็นเส้นร่างด้านล่าง ทำให้รู้ว่าศิลปินวางแผนอย่างไรและเปลี่ยนอะไรบ้าง
7. ผลงานที่ถูกดัดแปลงโดยคนอื่นในภายหลัง
หลายภาพถูกแก้ไขหลังจากศิลปินเสียชีวิตแล้ว ด้วยเหตุผลทางศีลธรรม การเมือง หรือรสนิยมของเจ้าของใหม่
มีกรณีที่ผ้าถูกวาดเพิ่มเพื่อปกปิดร่างเปลือย มีกรณีที่ตัวบุคคลถูกลบออกเพราะเสียชื่อเสียงทางการเมือง และมีกรณีที่ภาพถูกตัดขนาดให้พอดีกับผนังหรือกรอบที่มีอยู่
การบูรณะสมัยใหม่บางครั้งจึงเป็นการ ลอกสิ่งที่คนอื่นเพิ่มเข้ามาออก เพื่อกลับไปหาต้นฉบับ ซึ่งเป็นงานที่ต้องตัดสินใจอย่างระมัดระวัง เพราะสิ่งที่ถูกเพิ่มเข้ามาก็เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ของภาพนั้นเช่นกัน
วิธีดูภาพวาดให้ได้อะไรกลับไปมากขึ้น
ดูจากไกลก่อนแล้วค่อยเข้าใกล้ องค์ประกอบและค่าน้ำหนักโดยรวมเห็นได้จากระยะไกล ส่วนฝีแปรงและรายละเอียดต้องเข้าใกล้
สังเกตว่าสายตาถูกนำไปทางไหน ศิลปินออกแบบเส้นทางการมองไว้ ทั้งด้วยความสว่าง เส้นนำสายตา และทิศทางที่ตัวละครในภาพมอง
ดูว่าอะไรถูกละไว้ สิ่งที่ไม่อยู่ในภาพบอกเรื่องได้พอ ๆ กับสิ่งที่อยู่ เช่น ฉากหลังที่ว่างเปล่าเพื่อบังคับให้สนใจเฉพาะตัวบุคคล
อ่านป้ายคำอธิบายทีหลัง ลองดูภาพเองก่อนสัก 30 วินาที แล้วค่อยอ่าน คุณจะจำภาพนั้นได้นานกว่ามาก
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมภาพที่บูรณะแล้วถึงดูสีสดจนไม่เหมือนของเก่า
เพราะสิ่งที่เราคุ้นเคยคือชั้นวานิชที่เปลี่ยนเป็นสีเหลืองน้ำตาลตามเวลา ไม่ใช่สีจริงของภาพ เมื่อลอกชั้นนั้นออก สีที่ปรากฏจะใกล้เคียงกับที่ศิลปินวาดไว้มากกว่า การบูรณะที่ดีต้องมีการบันทึกและตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์ทุกขั้นตอน และในทางปฏิบัติมักมีการถกเถียงกันมากว่าควรลอกออกมากแค่ไหน
เอกซเรย์ภาพวาดทำได้อย่างไรโดยไม่ทำลายภาพ
ใช้หลักการเดียวกับการเอกซเรย์ทางการแพทย์ คือธาตุหนักในเม็ดสีบางชนิดดูดกลืนรังสีต่างกัน ทำให้เห็นภาพชั้นล่าง เป็นวิธีที่ไม่ต้องสัมผัสหรือเก็บตัวอย่างจากภาพ จึงไม่สร้างความเสียหาย ปัจจุบันยังมีเทคนิคสแกนที่ทำแผนที่การกระจายตัวของธาตุแต่ละชนิดได้ทั้งภาพด้วย
ภาพวาดดังส่วนใหญ่มีความลับซ่อนอยู่จริงหรือ
มีสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่าอยู่บ่อย เช่น เส้นร่างและการเปลี่ยนองค์ประกอบ ซึ่งเป็นเรื่องปกติของกระบวนการทำงาน แต่ไม่ใช่ทุกภาพจะมีสารลับหรือรหัสซ่อนไว้ตามที่นิยายและสารคดีบางเรื่องนำเสนอ ควรแยกระหว่างข้อค้นพบทางวิทยาศาสตร์กับการตีความที่ไม่มีหลักฐาน
ทำไมสีน้ำเงินในภาพเก่าถึงถูกใช้อย่างจำกัด
เพราะเม็ดสีน้ำเงินคุณภาพสูงในอดีตทำจากแร่หายากที่ต้องนำเข้าจากระยะไกล ทำให้มีราคาสูงมากจนบางครั้งแพงกว่าทองคำเมื่อเทียบตามน้ำหนัก สัญญาว่าจ้างในยุคนั้นจึงมักระบุชัดเจนว่าจะใช้สีน้ำเงินชนิดใดและปริมาณเท่าไร ซึ่งเป็นเอกสารที่นักประวัติศาสตร์ใช้ศึกษาได้จนถึงทุกวันนี้
สรุป
สิ่งที่การตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์เผยให้เห็น ไม่ใช่รหัสลับหรือข้อความปริศนา แต่คือ กระบวนการทำงานของมนุษย์ — การลองผิดลองถูก การเปลี่ยนใจ ข้อจำกัดด้านวัสดุและงบประมาณ และการประนีประนอมกับผู้ว่าจ้าง
และนั่นทำให้ผลงานเหล่านี้เข้าถึงได้มากขึ้น เพราะมันแสดงว่าแม้แต่ผลงานที่ถูกยกย่องที่สุดในประวัติศาสตร์ ก็ผ่านการแก้แล้วแก้อีกเหมือนงานของทุกคน
