สัตว์ที่มีพฤติกรรมคล้ายมนุษย์อย่างน่าประหลาดใจ ตั้งแต่ไว้ทุกข์ไปจนถึงหัวเราะได้

เวลาดูคลิปช้างยืนอยู่ข้างศพเพื่อนในฝูงเป็นเวลานาน หลายคนอดคิดไม่ได้ว่านี่คือความเศร้าโศกแบบที่คนเรารู้สึก แต่ก็มักมีเสียงเตือนตามมาว่าอย่า "เอาความเป็นคนไปยัดใส่สัตว์" เพราะเรามองไม่เห็นความรู้สึกข้างในของมันจริง ๆ

คำเตือนนี้มีเหตุผลอยู่บ้าง แต่ก็ไม่ได้แปลว่าพฤติกรรมที่คล้ายมนุษย์ในสัตว์เป็นเรื่องเข้าใจไปเองทั้งหมด นักวิจัยด้านพฤติกรรมสัตว์เก็บข้อมูลเชิงระบบจากพฤติกรรมหลายอย่างที่คล้ายกับสิ่งที่มนุษย์ทำ จนพบรูปแบบที่ยากจะอธิบายด้วยสัญชาตญาณเพียว ๆ

นักวิจัยที่ติดตามฝูงช้างป่าในแอฟริกามานานหลายสิบปีบันทึกพฤติกรรมที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ เมื่อมีช้างตัวหนึ่งในฝูงตายลง ช้างตัวอื่นจะมารวมตัวกันรอบร่าง ใช้งวงสัมผัสกระดูกหรือซากอย่างเบามือ และบางครั้งยืนเฝ้าอยู่นานหลายชั่วโมงโดยไม่กินอาหาร พฤติกรรมนี้เกิดขึ้นแม้กับช้างที่ไม่ได้มีสายเลือดใกล้ชิดกับตัวที่ตาย ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือช้างยังแสดงความสนใจเป็นพิเศษต่อกระดูกช้างที่ตายไปแล้วนาน เมื่อเดินผ่านพบกระดูกช้างเก่า มันมักจะหยุดสัมผัสด้วยงวงก่อนเดินจากไป ซึ่งไม่เกิดขึ้นกับกระดูกสัตว์ชนิดอื่น

ฟังดูเหมือนเรื่องขำขัน แต่มีการศึกษาที่จริงจังพบว่า เมื่อจั๊กจี้หนูทดลองบริเวณท้องและคอ มันจะส่งเสียงร้องความถี่สูงเกินกว่าหูมนุษย์จะได้ยิน ซึ่งมีรูปแบบเดียวกับเสียงที่หนูส่งออกมาตอนเล่นสนุกกับตัวอื่น และหนูที่ถูกจั๊กจี้บ่อยจะเริ่มวิ่งเข้าหามือคนที่จั๊กจี้มันด้วยความกระตือรือร้น ราวกับกำลังขอให้ทำซ้ำอีก พฤติกรรมนี้ยังพบว่าลดลงอย่างชัดเจนเมื่อหนูอยู่ในสภาวะเครียดหรือถูกกักบริเวณเป็นเวลานาน ซึ่งสอดคล้องกับการที่คนเราหัวเราะน้อยลงเมื่ออารมณ์ไม่ดีเช่นกัน

ในฝูงชิมแปนซี ความขัดแย้งเรื่องอาหารหรือลำดับชั้นทางสังคมเกิดขึ้นเป็นประจำ แต่สิ่งที่นักวิจัยสังเกตเห็นซ้ำ ๆ คือ หลังการทะเลาะหรือต่อสู้จบลง คู่กรณีมักเข้าหากันภายในไม่กี่นาทีเพื่อกอด จับมือ หรือแต่งขนให้กัน ซึ่งเป็นพฤติกรรมที่ช่วยลดความตึงเครียดและซ่อมแซมความสัมพันธ์ในฝูง คล้ายกับที่คนเราง้อกันหลังทะเลาะ พฤติกรรมการคืนดีแบบนี้พบมากเป็นพิเศษระหว่างคู่ที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกันอยู่แล้ว และฝูงที่มีอัตราการคืนดีสูงมักมีความมั่นคงทางสังคมมากกว่าฝูงที่ปล่อยให้ความขัดแย้งค้างคาไว้

ในบรรดาสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมนับพันชนิด มีเพียงไม่กี่ชนิดเท่านั้นที่ตัวเมียหยุดสืบพันธุ์ไปนานก่อนจะถึงจุดสิ้นสุดของชีวิต และ วาฬเพชฌฆาตเป็นหนึ่งในนั้น ตัวเมียมักหยุดมีลูกตอนอายุราว 30-40 ปี แต่ยังมีชีวิตต่อไปได้อีกหลายสิบปีหลังจากนั้น งานศึกษาฝูงวาฬเพชฌฆาตในธรรมชาติพบว่าตัวเมียสูงวัยเหล่านี้มีบทบาทสำคัญมากในการนำทางฝูงไปยังแหล่งอาหาร และมักเป็นผู้ที่มีความรู้เกี่ยวกับพื้นที่หากินมากที่สุดในฝูง ลูกหลานของตัวเมียที่ผ่านวัยหมดประจำเดือนแล้วมีแนวโน้มรอดชีวิตสูงกว่ากลุ่มอื่น ซึ่งอาจอธิบายได้ว่าทำไมวิวัฒนาการถึงเก็บลักษณะนี้ไว้ ทั้งที่ดูเหมือนขัดกับหลักการแพร่พันธุ์ตามปกติ

เส้นแบ่งระหว่างพฤติกรรมสัตว์กับพฤติกรรมมนุษย์อาจไม่ได้ชัดเจนอย่างที่เราเคยคิดกันมา ไม่ว่าจะเป็นการไว้ทุกข์ การหัวเราะ การคืนดีหลังทะเลาะ หรือแม้แต่ช่วงชีวิตหลังวัยเจริญพันธุ์ สิ่งเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่าอารมณ์และความสัมพันธ์ทางสังคมอาจเป็นสิ่งที่วิวัฒนาการมาก่อนที่มนุษย์จะถือกำเนิดขึ้นเสียอีก