อาหารเสริมวิตามิน จำเป็นสำหรับทุกคนจริงหรือ

เดินเข้าร้านขายยาทีไร มักมีชั้นวางอาหารเสริมวิตามินเรียงเป็นแถวยาว หลายคนหยิบวิตามินรวมมากินทุกเช้าเป็นกิจวัตร ด้วยความคิดที่ว่า "กินไว้ก่อนดีกว่าไม่กิน" หรือ "อาหารสมัยนี้สารอาหารน้อยลง ต้องเสริมเอง"

แต่ถ้าคุณกินอาหารครบมื้อ หลากหลายพอสมควรอยู่แล้ว วิตามินรวมที่กินอยู่ทุกวันนั้นกำลังช่วยอะไรจริง ๆ หรือแค่ทำให้รู้สึกสบายใจ แล้วมีบ้างไหมที่การกินอาหารเสริมโดยไม่จำเป็นอาจไม่ได้แค่เสียเงินเปล่า แต่อาจเป็นโทษด้วย

ส่วนหนึ่งมาจากการตลาดที่ทำให้อาหารเสริมดูเป็นเรื่องจำเป็นพื้นฐานเหมือนแปรงสีฟัน อีกส่วนมาจากความกังวลเกี่ยวกับคุณภาพอาหารในยุคที่คนกินอาหารแปรรูปมากขึ้น และรู้สึกว่าผักผลไม้สมัยนี้อาจมีสารอาหารน้อยกว่าเมื่อก่อน ความคิดแบบ "ป้องกันไว้ก่อนดีกว่า" ก็ฟังดูมีเหตุผลในตัวมันเอง เพราะดูเหมือนไม่มีอะไรเสียหาย

แต่ในความเป็นจริง ร่างกายมนุษย์ถูกออกแบบมาให้ได้รับสารอาหารจากอาหารที่กินเข้าไป ไม่ใช่จากเม็ดยา และสำหรับคนส่วนใหญ่ที่กินอาหารหลากหลายเพียงพอ ร่างกายก็ได้รับวิตามินและแร่ธาตุที่จำเป็นครบอยู่แล้วโดยไม่รู้ตัว

ภาวะขาดสารอาหารแบบชัดเจนในคนที่กินอาหารหลากหลายและสุขภาพดีนั้นพบได้ไม่บ่อยนัก แต่มีบางสถานการณ์ที่ความเสี่ยงสูงขึ้นจริง เช่น คนที่กินอาหารจำกัดมาก ๆ ไม่ว่าจะจากการควบคุมน้ำหนักแบบสุดโต่งหรือโรคที่ทำให้กินได้น้อย ผู้ที่มีปัญหาการดูดซึมอาหาร เช่น โรคลำไส้บางชนิด หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ที่ความต้องการสารอาหารบางตัวเพิ่มขึ้นชัดเจน ผู้สูงอายุ ที่การดูดซึมวิตามินบางตัวลดลงตามวัย และ คนที่กินมังสวิรัติหรือวีแกนอย่างเข้มงวด ซึ่งขาดแหล่งวิตามินบี 12 จากธรรมชาติเกือบทั้งหมด

นอกจากนี้คนที่ใช้ชีวิตในร่มแทบทั้งวันโดยแทบไม่โดนแดดเลย ก็มีความเสี่ยงขาดวิตามินดีมากกว่าคนทั่วไป เพราะร่างกายสร้างวิตามินดีได้เองจากแสงแดด กรณีเหล่านี้คืออาหารเสริมที่มีเหตุผลรองรับชัดเจน ไม่ใช่การกินแบบเผื่อไว้โดยไม่รู้ว่าขาดอะไรจริง

วิตามินแบ่งกว้าง ๆ เป็นสองกลุ่มตามคุณสมบัติการละลาย วิตามินที่ละลายในไขมัน ได้แก่ วิตามินเอ ดี อี และเค ร่างกายเก็บสะสมไว้ในเนื้อเยื่อไขมันและตับได้ หากกินเกินขนาดต่อเนื่องเป็นเวลานานก็มีโอกาสสะสมจนถึงระดับที่เป็นพิษได้ ต่างจาก วิตามินที่ละลายในน้ำ เช่น วิตามินซีและกลุ่มวิตามินบี ที่ร่างกายมักขับส่วนเกินออกทางปัสสาวะได้ง่ายกว่า จึงมีความเสี่ยงสะสมเป็นพิษต่ำกว่า แม้บางตัวเมื่อกินในขนาดสูงมากเป็นเวลานานก็ยังส่งผลข้างเคียงได้เช่นกัน

นี่คือเหตุผลที่การกินวิตามินรวมแบบ "เผื่อไว้" ทุกวันไม่ใช่เรื่องที่ปลอดภัยเสมอไปอย่างที่หลายคนคิด โดยเฉพาะถ้ากินอาหารเสริมหลายชนิดพร้อมกันโดยไม่รู้ปริมาณรวมที่ได้รับต่อวัน เพราะอาหารบางอย่างที่กินอยู่แล้ว เช่น อาหารเสริมสารอาหารในนมหรือธัญพืชอบกรอบ ก็อาจมีวิตามินบางตัวเสริมอยู่แล้วโดยไม่รู้ตัว

กลุ่มที่มีหลักฐานรองรับชัดเจนว่าอาหารเสริมช่วยได้จริง ได้แก่ หญิงตั้งครรภ์ ที่มักได้รับคำแนะนำให้เสริมโฟเลตและธาตุเหล็กตามที่แพทย์กำหนด ผู้ที่กินวีแกนเข้มงวด ซึ่งควรเสริมวิตามินบี 12 เพราะแทบหาไม่ได้จากพืชเลย ผู้สูงอายุ ที่แพทย์อาจแนะนำให้เสริมวิตามินดีหรือบี 12 ตามผลตรวจ และ ผู้ที่ตรวจพบภาวะขาดสารอาหารชัดเจนจากการตรวจเลือด ซึ่งควรเสริมตามชนิดและปริมาณที่แพทย์กำหนดเฉพาะเจาะจง ไม่ใช่กะเอาเอง

จุดร่วมของทุกกรณีข้างต้นคือ การเสริมมีเหตุผลจากการตรวจพบหรือความเสี่ยงที่ชัดเจน ไม่ใช่การกินแบบเผื่อไว้โดยไม่รู้ว่าขาดอะไรจริงหรือเปล่า

หากแพทย์หรือนักกำหนดอาหารแนะนำให้เสริมวิตามินจริง มีข้อควรพิจารณาเพิ่มเติมที่ช่วยให้ปลอดภัยขึ้น อย่ากินเกินปริมาณที่ระบุบนฉลากหรือที่แพทย์แนะนำ โดยคิดว่ายิ่งเยอะยิ่งดี เพราะไม่จริงเสมอไป แจ้งแพทย์ทุกครั้งว่ากินอาหารเสริมอะไรอยู่บ้าง เวลาไปพบแพทย์หรือก่อนผ่าตัด เพราะบางชนิดมีผลต่อการแข็งตัวของเลือดหรือตีกับยาชาบางประเภท และ เลือกผลิตภัณฑ์จากแหล่งที่น่าเชื่อถือ ที่มีการตรวจสอบคุณภาพ เพราะอาหารเสริมโดยทั่วไปไม่ได้ผ่านการควบคุมเข้มงวดเท่ายารักษาโรค ปริมาณสารออกฤทธิ์จริงในผลิตภัณฑ์บางยี่ห้ออาจคลาดเคลื่อนจากฉลากได้

อาหารเสริมวิตามินไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนต้องกินเป็นกิจวัตรเพื่อความอุ่นใจ สำหรับคนที่กินอาหารหลากหลายและสุขภาพแข็งแรง ร่างกายมักได้รับสารอาหารที่จำเป็นครบอยู่แล้วจากมื้ออาหารปกติ

สิ่งที่ควรทำก่อนควักเงินซื้อวิตามินเม็ดต่อไป คือถามตัวเองว่าคุณอยู่ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงขาดสารอาหารจริงหรือเปล่า และถ้าไม่แน่ใจ การตรวจเลือดหรือปรึกษาแพทย์ยังเป็นทางเลือกที่คุ้มค่ากว่าการกินแบบเผื่อไว้โดยไม่รู้ว่าร่างกายต้องการจริงหรือไม่